Art Déco in De Drie Hoefijzers

Het voormalig kantoorgebouw van brouwerij De Drie Hoefijzers is een topstuk binnen het Industrieel Erfgoed van Nederland. Eerder besteedde ik in een blog aandacht aan de architectuur. Ditmaal staat het interieur in de spotlight. Architect Frans Bilsen en zijn zoon Piet werkten bij het ontwerp nauw samen met Ir. A.M.J.J. (Tony) Smits van Waesberghe namens de directie van de brouwerij. Het interieur is een Gesamtkunstwerk van toenmalige topleveranciers, enkele kunstenaars, de directie en de architect. Op 17 december 1927 werd het kantoorgebouw feestelijk in gebruik genomen.

De wereldtentoonstelling van 1925

De Art Déco of Art Décorative is een reactie op de Art Nouveau. Voor de kunsten bestrijkt ze de periode 1920-1939. De architectuur hobbelt in tijd daar achteraan, vanaf de wereldtentoonstelling in 1925 in Parijs.  Art Déco is een afgeleide van de volledige titel van de expo in Parijs: Exposition Internationale des Art Décoratifs et Industriels Modernes.  De ontwerpen zijn nu meer gestileerd, met geometrische vormen en rijke kleuren. Was de Art Nouveau overwegend asymmetrisch, de Art Déco omarmt de symmetrie weer.

Art Déco en architectuur

De Art Déco is vooraleerst een interieurstijl. Er zijn verschillende architectuurstijlen die erbij hebben aangesloten. Dat zorgt soms voor verwarming onder architectuurhistorici. Aan het begin van de Art Déco is er nog verbinding met de Amsterdamse school, waarvan Theater Tuschinski het topstuk is. Architect Hijman Louis de Jong ontwierp in opdracht van Abraham Tuschinski een bioscoop met rijk gedecoreerde gevel en voor die tijd extravagant luxe interieur. Het theater opende in 1921.

De belangrijkste Nederlandse architectuurstroming uit de Art Déco periode is de Nieuwe Haagse School, het gezelschap rond Co Brandes en Jan Wils. In Breda krijgt deze combinatie navolging van lokale architect Frans Bilsen met het kantoor van brouwerij De Drie Hoefijzers. F.P. Bilsen & Zoon had naam gemaakt met Theater Olympia, beter bekend als het Grand Theatre. Dat opende twee jaar voor Tuschinski haar deuren aan het Bredase van Coothplein. De architectuur wordt gerekend tot het Eclecticisme. Ook in andere steden komt de Art Déco tot bloei met werk van Julius Luthmann (Radio Kootwijk) en het Vlaamse trio Emiel Van Averbeke, Jan Vanhoenacker en Jos Smolderen (Boerentoren, Antwerpen).  Wat verder weg is het Chrysler Building van William van Alen een beroemd voorbeeld en ook het Glasgow Herald building, lokaal bekend als The Lighthouse en nu Scotland’s Centre for Architecture, Design and the City van Charles Rennie Mackintosh.

Kantoorgebouw De Drie Hoefijzers

Het interieur van De Drie Hoefijzers heeft naar verluid nog meer gekost dan de bouwkosten. Het geld klotste tegen de plinten bij de brouwerij en dat wilden ze graag laten zien aan hun clientèle. De centrale hal met monumentale trap en atrium over de volle hoogte is ontworpen om te imponeren. Het natuursteen in de kleuren wit, oker en groen representeren water, gerst en hop, de ingrediënten van bier. Op allerlei plaatsen komt het bedrijfslogo met de drie hoefijzers terug. Vooral de op maat gemaakte keramische tegels van De Porceleyne Fles uit Delft zijn prachtig. De balustrade op de verdieping uit keramiek van dezelfde leverancier is uniek. Dat geldt ook voor de vele handgemaakte verlichtingsornamenten van atelier Gispen uit Rotterdam.

De glas-in-lood ramen aan het einde van de gangen zijn van atelier W. Bogtman uit Haarlem. Ze zijn door het bankiershuis C. Ingen-Housz geschonken en tonen onder meer gerste-aren en de familiewapens. Bijzonder is het constructivistische vierluik in glas-in-lood van H. de Rouw uit Delft in het trappenhuis, met opvallend kritische noot naar diens opdrachtgever. Rouw symboliseert de voor- en tegenspoed bij opbouwende arbeid, voorgesteld door de thema’s “Licht en Vreugde”, “Jeugd en Ouderdom”, “Arbeid en Wijsheid” en “Duisternis en Smart”.

Onder dit venster, in een nis, het in brons uitgevoerde borstbeeld van F.H.M. Smits (door Prof. Bart van Hove, 1912), met op een marmeren plaquette in kapitalen de inscriptie “Den stichter / dezer industrie / ter / nagedachtenis / het / dankbare personeel / 1887-1912”. De ondertiteling hierbij is: dit borstbeeld is er gekomen door de “giften” die zijn ingehouden van het loon van de werknemers. Zeer bijzonder is de ajour bewerkte terra-cotta balustrade van de omloop van het trappenhuis op de eerste etage, met op maat gemaakte tegels, allen van De Porceleyne Fles.

De brouwerij

De brouwerij is als familiebedrijf begonnen – Firma F. Smits van Waesberghe NV – en is gegroeid tot landelijk bekende producent van merken als Oranjeboom, Breda bier en Skol. In 1968 sluit brouwerij De Drie Hoefijzers zich aan bij het internationale drankconcern Alied Breweries. Dit concern groeit na overname door Interbrew tot uiteindelijk het huidige AB/Inbev. Op 29 mei 2004 wordt de brouwerij van Oranjeboom in Breda gesloten. Sinds 2011 is het rijksmonument herbestemd tot kantoor voor flexwerkers door Offices for You. Het pand is door Tympaan Vastgoedzorg heel zorgvuldig gerestaureerd.

De directievertrekken zijn prachtig gerestaureerd, met lambrisering in teak, kersen en eiken van Firma H. Pander uit Den Haag, met op enkele plekken nog de originele meubels van Frans Bilsen, lampen van atelier Gispen en parketvloer van Lachapelle uit  Breda.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *